Verschenen in Antilliaans Dagblad, 23 mei 2026
Door Bernadette Heiligers
Dit Nooit Meer. Dat was het idee na de verwoestingen van de Eerste – en Tweede Wereldoorlog (WO I en WO II). Vooral in westerse landen groeide het idee om samen te werken zodat er nooit meer oorlog komt. Europa en Noord-Amerika samen als een onverslaanbaar fort. Dat idee heeft 80 jaar gewerkt. Nu vallen de stenen uit de muur terwijl het cement van eenheid en loyaliteit voor onze ogen afbrokkelt. Dat gebeurt met sussende instemming van de heer Mark Rutte, de NAVO-topman die de vesting hoort te verdedigen. En zonder een consistent tegengeluid dat burgers en leiders laat invoelen hoe hun vrijheid staat of valt met de muren van het fort.
Het cement voor samenwerking werd al vlak na WO I gemengd. Een korte terugblik: Westerse landen richtten in 1919 de Volkerenbond op, die echter te verdeeld was om WO II te voorkomen. Direct nadat de rook van WO II was opgetrokken, werd in 1945 de Verenigde Naties (VN) opgericht: Een wereldwijd verband van 193 lidstaten om vrede, veiligheid en mensenrechten te beschermen. En in 1949 bundelden Noord-Amerika en Europa hun krachten in de Noord-Atlantische Verdragsorganisatie (NAVO). Zo konden ze zichzelf en elkaar verdedigen tegen aanvallen van buitenaf. Nu telt de NAVO 32 leden. Door samenwerking én militaire afschrikking zouden ze conflicten oplossen voordat ze escaleerden. Dat was de bedoeling.
Selectief
Maar de weg naar eeuwige vrede zat al meteen vol hobbels en kuilen. Lidstaten van de VN zoals Rusland en China spreken van een scheve verhouding door te veel invloed van westerse landen. Andere lidstaten vinden dat de mensenrechten te sterk van westerse waarden uitgaan. Dat is niet verrassend. Het klopt dat het machtsevenwicht in de VN ten gunste van het Westen is. En dat de NAVO vooral uit landen bestaat die van westerse democratische principes uitgaan. Wat wel schokkend is, is hoe selectief het Westen de eigen waarden toepast. En hoe het daarmee zelf de geloofwaardigheid en fundamenten van beide allianties ondermijnt. Dat begon al ver voordat de wereld had gehoord van Donald Trump.
Dubbele moraal
Wie dat wil zien, hoeft niet verder te kijken dan het eigen Koninkrijk. De VN was amper 2 jaar oud, toen Nederland met militair geweld probeerde om de vrijheidsstrijd in Indonesië neer te slaan. De VN had in diverse resoluties opgeroepen om die militaire acties te stoppen. Er zijn ook westerse lidstaten waar de VN niet tegen optreedt. Andere handelen tegen de regels en de geest van het VN-Handvest in, of leggen resoluties ongestraft naast zich neer. Bij alle voorbeelden vormt de dubbele moraal een terugkerend patroon. Een kleine greep:
- In 1953 werd de progressieve Iraanse premier Mossadegh met steun van Amerika en Engeland afgezet. De premier streefde naar een constitutionele democratie en meer profijt voor Iran van de eigen olievelden. Amerika en Engeland vonden de premier te links, en wilden hun oliebelangen in Iran en de regio beschermen. Ze steunden de installatie van een repressief autoritair regime onder de Sjah. En Israël steunde de technologie en scholing van de repressieve Iraanse geheime politie, SAVAK.
- In de tweede helft van de 20ste eeuw werden diverse gekozen regeringen in Latijns-Amerika met Amerikaanse steun ten val gebracht en vervangen door militaire junta’s. Daarmee wilde Amerika zijn economische belangen in Latijns-Amerika beschermen en linkse invloeden in de kiem smoren.
- De Amerikaanse militaire interventie in Vietnam van 1955 – 1973 was bedoeld om de Russische en Chinese invloed in Zuidoost-Azië af te remmen. De mate van geweld die Amerika daar inzette, is breed gedocumenteerd als buitensporig. Het gebruik van chemische middelen als wapen stond haaks op westerse principes zoals de bescherming van mensenrechten.
- Amerika en bondgenoten vielen Irak in 2003 binnen en bezetten het land 8 jaar lang. Honderdduizenden Irakese burgers zijn als direct of indirect gevolg daarvan omgekomen. De officiële rechtvaardiging voor die inval was dat Irak over chemische wapens zou beschikken. Toen dat niet waar bleek te zijn, zetten Amerika en bondgenoten dat weg als een leerervaring achteraf. Foutje.
- Na de aanslagen van 11 september 2001 in New York, voerden Amerika en zijn bondgenoten 20 jaar een ‘war on terror’ in Afghanistan. Wie mogelijk betrokken was bij Al-Qaeda of de Taliban, werd zonder proces opgepakt en voor onbepaalde tijd vastgezet in de Amerikaanse basis Guantánamo Bay. Marteling was daar een vast onderdeel van de ‘Enhanced interrogation techniques’.
Straffeloos
Het meest provocerende voorbeeld van dubbele moraal is de westerse wegkijk-cultuur waar het Israël betreft. Dat staat los van de steun voor Israëls bestaansrecht. Israël staat in de top van landen die VN-resoluties straffeloos schenden of negeren. Het heeft veruit de meeste veroordelingen tegen zich gekregen van de Algemene Vergadering en de Mensenrechtenraad. Bijvoorbeeld over het gewelddadig innemen van grondgebied, het verdrijven van bevolkingsgroepen uit hun huizen en dorpen, of het verhinderen van vluchtelingen om naar hun plek terug te keren. Wetend dat het Westen selectief is in zijn oordeel, etaleert Israël nu een tactiek van uithongering van Palestijnen en vernieling van hun basisvoorzieningen om te kunnen overleven. Ook sloopt Israël ongestoord en systematisch tientallen Libanese dorpen en steden om Libanees grondgebied in te pikken als een bufferzone tegen Hezbollah. Tactieken die ver zijn afgedreven van welke waarden dan ook.
Draai
Die voorbeelden hebben vooral de geloofwaardigheid van de allianties en het Westen geschaad. Maar de bijl aan hun fundamenten kwam met de historische draai van Amerika sinds de komst van President Trump. En met de begripvolle steun van NAVO-topman Mark Rutte voor Trumps ontwrichtende anti-NAVO uitspraken. Het excuus voor die steun is dat de heer Rutte confrontatie wil voorkomen en tijd wint voor de lidstaten om zich zonder de VS te herpakken. Maar: Houden Ruttes vleiende woorden de president langer rustig dan een dag? Is er dan geen enkele andere optie dan paaien of een ramkoers? Krijgt Europa wel meer tijd als Rutte het continent als lekker hapje aanprijst door te roepen hoe weerloos het zonder Amerika is? Is de vrede erbij gebaat als de NAVO-topman een verkapt stemadvies geeft voor de man die de NAVO wil opblazen? (‘I have seen the polling, but I really hope the American people will be with him.’) En hoe houdt het NAVO-fort nog stand als zelfs de eigen achterban, de gewone burgers en hun leiders, door dit alles niet meer snappen waar de NAVO goed voor is?
Verbindend
Het is onthutsend dat de heer Rutte zijn charme-offensief niet inzet voor een verbindende uitweg. In plaats van steeds viraal te gaan door zijn paaiende reacties op ontwrichtende acties van de president, kon hij – voorbij de president – iets losmaken bij diens achterban. De alliantie was immers niet alleen bedoeld om Europa te beschermen, maar ook om de militaire en economische dominantie van Amerika te verankeren. En om westerse vrijheden veilig te stellen voor toekomstige generaties in Europa én Noord-Amerika. Een sterke NAVO voorkomt dat Noord-Amerika geïsoleerd raakt door meer Russische invloed in Europa. Behalve als bufferzone tegen vijandige expansie, is een robuust Europa ook belangrijk voor Amerika als afzetmarkt en vrije toegang tot de wereldhandel. In een stabiel Europa kunnen Amerikaanse bedrijven grote investeringen doen zonder grote risico’s. Enzovoorts.
Haaks
Maar die wereldorde is niet meer. Nu geldt de America First ideologie, met directe economische winst als leidraad voor buitenlands beleid. En nu worden westerse waarden openlijk opgeschort om de Amerikaanse president te plezieren. Bijvoorbeeld met een logeerpartij van het Nederlandse koningspaar in het Witte Huis. Te gast bij de president die Rusland wilde aansporen ‘to do whatever the hell they want’ met NAVO-landen die niet forser bijdragen aan hun eigen veiligheid. Die Rusland controle wilde geven over delen van Ukraine die het met geweld bezet had. Die Cuba via een economische wurggreep dreigt met een ‘friendly takeover’. Die Venezolaanse vissersboten met bemanning laat opblazen die mogelijk (maar niet zeker) drugs naar Amerika vervoeren. En die dreigt Iran naar het stenen tijdperk te bombarderen, “where it belongs”. Enzovoorts, enzovoorts.
Onvoorspelbaar
En nu? Sinds de draai van de Verenigde Staten, en zo te zien ook van de NAVO, vertoont de wereld opvallende overeenkomsten met de situatie vlak vóór de Eerste Wereldoorlog. Met het verschil dat nu bij iedere escalatie een nucleaire dreiging op de loer ligt. Voor zover er toen een wereldorde was, bestond die vooral uit een wirwar van losse, half-zekere, soms tegenstrijdige afspraken en verwachtingen. Daardoor kon één incident in 1914 (de moord op de aartshertog van Oostenrijk) uitgroeien tot de Eerste Wereldoorlog. De America First doctrine heeft de huidige wereldorde ook onvoorspelbaar gemaakt. In die context stortte NAVO-supermacht Amerika zich in een oorlog met Iran, op initiatief van niet-NAVO-lid Israël. Een oorlog met een grabbelton aan wisselende redenen en einddoelen. En met de verwachting dat bondgenoten bijspringen als de oorlog escaleert. Of anders …
Leiderschap
Het zou onredelijk zijn om NAVO-topman Rutte primair de schuld te geven van de scheuren in de wereldorde. En het is begrijpelijk dat hij in dit mijnenveld confrontatie wil voorkomen. Maar tussen paaien en confronteren ligt de optie van standvastig leiderschap. Men mag verwachten dat Mark Rutte, als bewaker van wat ooit de machtigste alliantie ter wereld was, voorbij de korte ‘attention span’ van de Amerikaanse president zou reiken. Zodat alle mensen van alle lidstaten invoelen hoe onderlinge solidariteit hen al 80 jaar voor mondiale oorlogen heeft behoed. En hoe cruciaal eenheid is voor de veiligheid en welvaart van deze en volgende generaties. Als historicus in de functie van NAVO-topman, had Mark Rutte zijn appeltjes-etend imago kunnen overstijgen om het zwalkende westen vanuit de geschiedenis naar een veilige toekomst te leiden.