Por bisa esaki tambe un biaha?

Nan a bira Nos

 

Pa Bernadette Heiligers

Dies aña pasá niun hende no por a imaginá su mes ku Kòrsou lo bira un destinashon tantu gustá pa turista i habitante temporal. Asina gustá, ku proyektonan di hotèl, resòrt i apartamento ta reis tur kaminda ku sosten i bendishon di nos mandatarionan Si a tene kuenta ku interes di komunidat, e invershonnan estranhero lo a reforsá nivel di bida di hopi hende.

Pasobra un sektor di turismo sano ta trese mas ku trabou den limpiesa òf servisio. E ta habri hopi porta tambe den ramonan práktiko, atministrashon, IT, maneho i otronan. Pafó di e sektor e ta habri otro oportunidat, por ehèmpel den konstrukshon, den áreanan tékniko i logístiko, i den komèrsio, transporte, produkshon di kuminda, horeka, fishi i arte. Pa no papia mes di e entrada di plaka estranhero ku ta indispensabel pa por importá tur loke Kòrsou i pueblo mester.

Kresementu deskontrolá

Pero no a hiba un maneho di turismo pa yuda komunidat bai dilanti. En kambio, e maneho a sakrifiká interesnan lokal pa atraé un awaseru di proyekto ku a inundá Kòrsou. Algun ehèmpel for di e lista di doló: Ta sakrifiká paisahenan outéntiko pa krea panorama ku turista gusta mira. Tráfiko ta stanka komo no a tene kuenta ku tantu bishitante èkstra. Suministro di awa, koriente i otro servisio básiko ta bou di preshon kontinuo. Ta bira mas difísil ainda pa yega kosta òf hasta mira laman di aleu. Oumento eksplosivo di awa sushi ta sofokando bida den laman. Barionan tradishonal ta bira ‘hotspots’ karu. Preis di tur kas ta sigui subi segun ta adaptá nan na forsa di kompra di habitantenan nobo. A bira difísil òf hasta imposibel pa hende lokal haña kas pagabel pa e hür òf kumpra. Maske kon duru e hende ta traha.

Komparashon

Na promé bista ta parse komo si fuera komunidat a kai bèk den pasado. Maske e no ta klòp, ya ta sirkulando un komparashon entre e situashon aktual i e pasado kolonial. Den e tempu ei mayoria di hende lokal no tabatin nada di bisa riba niun tereno. Hasta despues di a haña outonomia politiko na 1954, a dura un 15 aña promé ku pueblo a haña bos i influensha real pa partisipá den formashon di su futuro. E apertura ei a bini despues di e disturbionan sosial di mei 1969. Ta bon pa studia, registrá i rekordá pasado, i memorá hende ku a bringa pa trese kambio. Ta bon tambe ku konsientisador di awendia ta analisá desaroyonan aktual. Pero no ta bon pa kompará e desaroyonan aktual ku e tempu di kolonialismo. Pasó e no ta klòp.

Skochi di pueblo

E ta krea e impreshon robes ku te ainda pueblo di Kòrsou no tin niun bos ni influensha riba niun aspekto di bida. Komo si fuera gobièrnunan di awendia no ta skohé pa pueblo mes, for di skochi di pueblo mes. Komo si fuera no ta nos mes mandatarionan ta duna pèrmit pa invershon, kontrolá reglanan pa invershonista, òf sera wowo laga bai. Komo si fuera tur e hotèl i resòrtnan i e estranheronan ku ta keda einan, tur a kai fo’i shelu di repente. Komo si fuera no ta nos mes gobernashon a atraé nan òf fasilitá nan pa establesé akí.

Maske e intenshon por ta bon, e tendensia pa konektá e situashon aktual ku tempu kolonial, ta perhudiká pueblo mes. E ta reforsá e tendensia pa laga kos bai numa te ora nos sinti e konsekuensia. Pa e ora ei bisa: nos no por yuda. Ta kolonialismo su falta.

Kontrario

Pero e situashon aktual ta otro. Na promé lugá, e ta afektá tur hende den un òf otro grado. Sea ku el a nase riku òf pober, i no opstante su koló, estudio, trabou òf entrada. Ademas e orígen di e situashon aktual ta diferente. Den pasado kolonial i e promé dékadanan despues, hende su chèns pa bai dilanti tabata dependé na promé lugá di su orígen sosial i étniko. Ta di komprondé ku konsientisadornan tabata papia di Nan ora nan ke men e grupo ku mas plaka i poder, i Nos ora nan ke men e pueblo mas en general. Pero entre tantu nos hendenan tin eksperiensha ku influensha i poder mas ku mitar siglo kaba. I kaminda nos hendenan tabata ke, a surpasá siglonan di indoktrinashon, a buta patronchinan kolonial un banda, i pone normanan propio dilanti.

Nan a bira Nos

Por ehèmpel: Diskriminashon, ku tabata pasa pa kustumber den pasado, awor ta mirá i kondená komo perverso. Tambú, ku tabata prohibí, awor ta rekonosé i balorá komo herensia kultural. Papiamentu, ku tabata menospresiá pa hopi siglo, awor ta ankrá den lei komo idioma ofisial. I konsientemente a hiba un maneho di Antianisashon den añanan 70 i 80 di siglo pasá, pa habri funshonnan klave pa hende lokal, pa pueblo por planea i forma su mes desaroyo. Gradualmente Nan a bira Nos. I e desaroyonan ekonómiko deskontrolá di awendia, ta fruta di eskoho i desishon di nos propio hendenan di awendia.

Responsabilidat propio

Ta nos responsabilidat komo siudadano pa skohe gobernante ku ta respetá nos leinan i mantené nos reglanan. I ta nos mandatarionan i instanshanan tin influensha vários dékada kaba riba tur regla den tur nivel di gobernashon pa tur forma di nos desaroyo. Niun ‘nan’ no por fòrsa nos mandatarionan pa sakrifiká interes di pueblo pa klima di invershon.

E tendensia pa referí na sufrimentu di pasado pa splika desaroyonan aktual, ta krea e impreshon ku nos mes no por òf no ke karga nos propio responsabilidat. Konsientisashon no ke men habri wowo pa loke a pasa den pasado so, sino tambe pa mira kon nos mes komunidat ta anda ku su poder di desishon. I pa mira si nos mes ta hasi loke nos ta proklamá ku boka: Ankra interes di poblashon komo punto di salida pa tur maneho riba tur tereno.

Secret Link